اندیشه های سیاسی مدرن در آذربایجان ایران/علی اصغر حقدار

در این جستار مقدماتی، سه دوره اصلی تاریخی برای اندیشه های سیاسی مدرن در آذربایجان ایران در نظر گرفته شده است؛ دوره اول از جداسازی سرزمین آذربایجان میان امپراتوران قاجار و تزار شروع می شود که تکانه های اولیه بیداری مدرن را در خود جای داده است. دوره دوم در این سیر تاریخی اندیشه ها، ناظر به ایدئولوژی گرایی است که نشأت گرفته از دیدگاه ستم ملی بر پایه رهیافت لنینیستی از سویی و ایدئولوژی مذهبی از سوی دیگر است. دوره سوم که با گذار و سنجش ایدئولوژی گرایی پیشین بوده و بر زمینه های گفتمان مدنی و کنش های عدم خشونت مبتنی است و حساسیت های حقوقی را در فعالیت های رسانه ای و اجتماعی- سیاسی- فرهنگی نمایندگی می کند.

در نشریه ماهانه قلم یاران/ شماره 25/ مهرماه 1399: میرزا ابوالقاسم فراهانی «قائم مقام دوم» و طرحی نو در نظم سیاسی ایران علی اصغر حقدار

 حکمرانی قاجاریه در میانه هرج و مرجی که با مرگ نادرشاه افشار و کشمکش های حاکمان محلی ایران ایجاد شده بود، سر برآورد؛ آقامحمد خان قاجار با جنگ های متمادی که با دیگر مدعیان حکومت داشت، سرانجام توانست سلسله ای متمرکز را در گستره ای از ایران مستقر سازد. حکومتی که قاجاریه به وجود آورد، حاصل سیستم اداری ایران باستان- نظام ریاست خان ایلیاتی و تحولاتی بود که کشورداری از سلجوقیان، ایلخانان[1]و صفویه گذرانده و در اقدامات نادرشاه به تثبیت رسیده بود.

در حکمرانی قاجاریه، نهاد وزارت[2]از جایگاه مهمی برخوردار بود و صدر اعظم همانند دوران ساسانیان[3]- سلجوقیان[4]و ایلخانان[5]تا عصر صفویه[6] در واقع مشاور و مجری تصمیمات شاه/خان قاجار بشمار می رفت. آقامحمد خان که در جریان تصرف شیراز از همکاری حاج ابراهیم کلانتر بهره گرفته بود،[7]نخستین صدر اعظمی قاجاریه را به او محول کرد و خود با نظارت و ریاست بر رفتار و عمل او، پایه قدرت را در اقتدار شخصی قرار داد.[8]سلوک آقامحمد خان به جانشین او- فتحعلی شاه و سپس به محمد شاه قاجار رسید و میرزا ابوالقاسم فراهانی- قائم مقام دوم- با همان طرز و زمینه تاریخی، به منصب صدر اعظمی رسید.

[1] - نک: تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، آن لمبتن، ترجمه یعقوب آژند، نشر نی، تهران، ۱۳۸۶.

[2] - برای آشنایی با جایگاه وزارت در تاریخ سیاسی ایران، نک: دستورالوزراء، حمدالله مستوفی، با تصحیح و مقدمه سعید نفیسی، کتابفروشی اقبال، تهران، ۱۳۱۷؛ آثارالوزراء، سیف الدین حاجی بن نظام عقیلی، تصحیح و تعلیق میر جلال الدین حسینی ارموی(محدث)، نشر دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۳۷.

[3] - نک: ایران در زمان ساسانیان، آرتور کریستین سن، ترجمه رشید یاسمی، نشر صدای معاصر، تهران، ۱۳۸۵.

[4] - نک: سلجوقیان، عثمان توران، ترجمه پرویز زارع شاهمرسی، نشر اختر، تبریز، ۱۳۹۵؛ امپراتوری سلجوقی- تاریخ، فرهنگ و سیاست، علی اصغر حقدار، باشگاه ادبیات، ۱۳۹۹.

[5] - نک: تاریخ مغول در ایران، برتولد اشپولر، ترجمه محمود میرآفتاب، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران،۱۳۵۱؛ دین و دولت در ایران عهد مغول، شیرین بیانی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۷.

[6] - نک: ایران در بحران- زوال صفویه و سقوط اصفهان، رودی متی، ترجمه حسن افشار، نشر مرکز، تهران، ۱۳۹۷؛ ایران عصر صفوی، راجر سیوری، ترجمه کامبیز عزیزی، نشر مرکز، تهران، ۱۳۸۹.

[7] - نک: حاج ابراهیم خان کلانتر- به انضمام اسناد منتشر نشده ای از جنگهای انگلستان در افغانستان و هند، سیاوش دانش، نشر جاده ابریشم، تهران، ۱۳۷۷؛ حاج ابراهیم خان کلانتر(اعتمادالدوله)، سیاوش دانش، نشر آناهیتا، تهران، ۱۳۷۱.

[8]- نک: قاجاریه، مشروطیت و سرآغازهای مدرنیت در ایران، علی اصغر حقدار، باشگاه ادبیات، ۱۳۹۹.

سه مفهوم ترکیت مدرنیت معاصریت/ علی اصغر حقدار- چاپ دوم با افزوده ها و ویرایش جدید

https://yadi.sk/i/XKzhkKIfgbsfdg..

پیشگفتار چاپ دوم

دگرگونی زمانه، مفاهیم تازه ای را وارد دستگاه اندیشه و بیان فرهنگی می کند؛ تغییر گفتمان و تحول پارادایم های فکری، حاصل تعامل امر واقع و ذهنیت است. از حاصل جمع و مجموع شناخت واقعیت و به کارگیری مفاهیم ذهنی، اندیشه های نوین شکل می گیرند. ایده «ترکیت مدرنیت معاصریت» حاصل تأملی در شرایط حالیه اجتماعی- سیاسی- فرهنگی و اقتصادی ترکان ایران است. ایده ای که ریشه در تحول مدنی صد و پنجاه سال گذشته ایران در برخورد با تمدن مدرن دارد.

گذار تاریخی و فرهنگی ایران از عصر آشنایی با مدرنیت، ترکان ایران را در کنار دیگر هم وطنان خود، پذیرای ایدئولوژی ها، گفتمان ها و ایده های گوناگونی کرده است؛ ناکارآمدی ایدئولوژی گرایی و پایان فراروایت ها از یک سو و تغییرات اجتماعی- سیاسی و جغرافیایی از سوی دیگر، گفتمان حقوق محور را در مدرن گرایی ایرانیان به خواسته ها و مطالبات فرهنگی- هویتی و زبانی در دوره معاصر پیوند زده است؛ گفتمان حقوقی سودای تأمین زندگی توأم با امنیت اجتماعی- رفاه همگانی و آزادی فرهنگی و سیاسی را دارد؛ رعایت برابری جمعی و احترام به تشخص فردی، محور اساسی و پایه اصلی گفتمان حقوقی در مدنیت هزاره جدید است؛ در دنیای امروز هر انسانی فراتر از قومیت- جنسیت و اعتقادات و به دور از تقسیم گذاری به اقلیت- اکثریت ارزشی و حقوقی، جویای حق طبیعی است؛ حقی که در قرارداد اجتماعی مدون شده و تدوین قوانین اساسی و تهیه قوانین موضوعه مبتنی بر حقوق بشر، مقتضیات و واقعیات زندگی انسان معاصر را در جامعه به اجرا می گذارد؛ از این نظر، ایده پردازی و تبیین خردمندانه امور عینی، بنیان تشریح حقوق انسانی و عملی ساختن آن در جامعه است. هر کنش و عملی در عرصه همگانی، بدون بنیان های فکری و تئوریک، هیجانی زودگذر و ابزاری در سیاست اجرایی و تظاهری از عوام فریبی و پوپولیسم است.

دفتر حاضر برآمده از درک و شناخت مقتضیات زندگی اجتماعی و شخصی ترکان در ایران است؛ مقتضیاتی که در ادغام هویت تاریخی(زبانی- فرهنگی) و هویت ملیتی(دیپلماتیک) قرار دارد. واقعیاتی که در آگاهی از هویت فرهنگی- زبانی در تاریخ پیشین و رخداد مدرن گرایی و مدرن اندیشی در ایران و «رنسانس هویتی ترکان ایران» در سده ای پیش روی داد و با پشت سر گذاشتن مقاطع تاریخ فکری و سیاسی، در گفتمان حقوقی مأوا گزید. چاپ اول این دفتر، دو سال پیش منتشر شد؛ چاپ حاضر با افزوده ها و تغییراتی در ساختار و محتوای متن و با ویراسته تازه ای منتشر می شود.

علی اصغر حقدار

استانبول- ۱۰ شهریور ۱۳۹۹(اول سپتامبر۲۰۲۰)

مندرجات

پیشگفتار چاپ دوم

مقدمه

پیش انگاشته ها

معاصریت

ترکیت

سرآغازهای مدرنیت در آذربایجان

مشروطیت در آذربایجان

معاصریت ترکان ایران

خاتمه - تحقیقات تاریخی- زبانی و هویتی ترکان ایران

گزیده منابع

جهانی شدن گزیدۀ جستارها و کتابشناسی‌ها- تهیه و تدوین علی‌اصغر حقدار

امروزه‌ جهاني‌ شدن‌ globalization  در معنای «جهاني‌ شدن‌ فرايندي‌ است‌ اجتماعي‌ كه‌ در آن‌ قيدوبندهاي‌ جغرافيايي‌ كه‌ بر روابط‌ اجتماعي‌ و فرهنگي‌ سايه‌ افكنده‌ است‌، از بين‌ مي‌رود و مردم‌ بطور فزاينده‌ از كاهش‌ اين‌ قيد و بندها آگاه‌ مي‌شوند.» به‌ يك‌ اصطلاح‌ كاملا رايج‌ در رسانه‌ها ،‌اقتصاد و تجارت‌، سياست‌ و فرهنگ‌ تبديل‌ شده‌ است‌. استفاده‌ گسترده‌ از اين‌ واژه‌ در رشته‌هاي‌ مختلف‌ علوم‌‌ اقتصادی و علوم‌ اجتماعي‌ ، تعاريف‌ و تعابير متفاوتي‌ از آن‌ به‌دست‌ مي‌دهد. با این حال مفهوم‌ جهانی شدن به‌ صورت‌ يك‌ واقعيت‌ اجتناب‌ناپذير درآمده‌ است‌ و از اين‌ رو شناخت‌ ابعاد گوناگون‌ اقتصادي‌ ،سياسي‌ ،اجتماعي‌ و فرهنگي‌ آن‌ بويژه‌ در جامعه‌ ما از ضرورتي‌ حياتي‌ برخوردار است‌.

در طي‌ سالهای آخر قرن‌ بيستم‌، جامعه‌شناسان‌ و دانشمندان‌ علوم‌ سياسي‌ همچون‌ ركر، دانلوپ‌، هاربي‌ سان‌، مي‌يرز، دانيل‌ بل‌، آندره‌ گوندرفرانك‌، سمير امين‌، ايمانوئل‌ والرشتاين‌، روزنائو، رابرت‌ گيلپين‌، ومك‌ لوهان‌ در عرصه‌ جهاني‌ شدن‌ نظرياتي‌ مانند ادغام‌ بين‌ جوامع‌، تكنولوژي‌ به‌ عنوان‌ زبان‌ مشترك‌ جهاني‌، نظريه‌ نظام‌ جهاني‌، (از ايمانوئل‌ والرشتاين‌) نظريه‌ سياست‌ فرا بين‌المللي‌ و دو شاخه‌ شدن‌ ساختارهاي‌ كلان‌ جهاني‌ به‌ دو دنياي‌ سياست‌ جهاني‌، (از روزنائو) نظريه‌ بازار سرمايه‌داري‌ و آؤار جهاني‌ كننده‌ آن‌ در شرايط‌ ژئوپولتيكي‌، (از رابرت‌ گيلپين‌) نظريه‌هاي‌ ارتباطات‌ و آؤار تسريع‌كننده‌ و پرشتاب‌ ارتباطات‌ الكترونيكي‌ و انفجار اطلاعات‌ براي‌ توسعه‌ ارتباطات‌ و مناسبات‌ فرا ملي‌ بين‌ كشورهاي‌ مختلف‌ جهان‌، (ازمك‌ لوهان‌) را ارايه‌ كرده‌اند.

جهاني‌ شدن‌ كه‌ در قرن‌ ۲۰ به‌ صورت‌ يك‌ شعور كل‌گرا تجلي‌ پيدا كرد مستلزم‌ وابسته‌ كردن‌ نقاط‌ مرجع‌ فردي‌ و ملي‌ به‌ نقاط‌ مرجع‌ عام‌ و فراملي‌ است‌.از اين‌ رو، جهاني‌ شدن‌ ايجاد ارتباطات‌ اجتماعي‌، فرهنگي‌، سياسي‌ و اقتصادي‌ و پديده‌ شناختي‌ بين‌ چهار عامل‌ زيررا شامل‌ مي‌شود:

۱-خويشتن‌ فرد بصورت‌ شهروند جامعه‌ بين‌المللي

۲-۱‌ جامعه‌ ملي‌ بين‌المللي‌ كه‌ روابطي‌ با شهروندان‌ خود دارد و بايد حقوق‌ شهروندي‌ را با حقوق‌ بشر بطور عام‌ تامين‌ كند.

۳-نظام‌ بين‌المللي‌ جوامع‌ كه‌ استانداردهايي‌ را براي‌ رفتار كشورها تعيين‌ و كنترل‌ واقعي‌ به‌ روي‌ آرمانهاي‌ بشري‌ اعمال‌ مي‌كند.

۴-بشريت‌ بطور كلي‌ كه‌ در تمهيدات‌ شهروندي‌ جوامع‌ ملي‌ بيان‌ شده‌ است‌ و از طريق‌ نظام‌ بين‌المللي‌ جوامع‌ مشروعيت‌ پيدا مي‌كند و به‌ اجرا گذاشته‌ مي‌شود.

قابل دانلود در:

https://yadi.sk/i/OzoZzceP2snoqQ?fbclid=IwAR0xMMxbRciJRMvmtNxD0Po46C76T-rVE7ZmqD-F3rwsUComuvoRVi6nv7c

هما ناطق و تاریخ نگاری سیاسی- فرهنگی قاجاریه/ علی اصغر حقدار

 

مقدمه

دوران حکمرانی قاجاریه(۱۷۹۴- ۱۹۲۵)، گرانیگاه تعیین کننده و سرنوشت ساز تاریخ ایران است؛ در آن دوران بافتار اجتماعی- اقتصادی و فرهنگی ایران در تلاقی با دنیای نوین، تحولات اساسی را از سر گذراند. از دست رفتن بخش هایی از «ممالک محروسه ایران» در جنگ با روسیه(قفقاز و...)، بریتانیا(هرات- بحرین و...) و عثمانی(آغری- قتور)، عنصر دیپلماسی مدرن را به سیاست اجرایی و خارجی ایران وارد ساخت؛ ساختارهای سیاسی و اعتقادی ایرانیان از آن ضربات، شکل و ماهیت تازه ای به خود گرفتند. «دولت منتظم» که سپس به «نظام مشروطیت» تبدیل شد و تجدد اعتقادی که با ظهور آیین های «بابی» و «بهایی» پدید آمدند، از ثمرات آشنایی با تمدن نوین غرب در آن دوران هستند؛ هم چنان که اندیشه- هنر و ادبیات قدمایی ناچار از قبول دگردیسی در فرم- محتوا و مضامین و مفاهیم شدند؛ اجتماع ایرانی در برخورد با الگوهای جامعه غربی، از سویی در مشارکت همگانی رعیت ایرانیان در سرنوشت خویش، تن به تغییرات اساسی داد. از سوی دیگر اخلاق شخصی و جمعی در مسایل امنیت- جنسیت و ملیت، شکل و فرمی تازه به خود گرفتند؛ وقوع شورش رژی(تنباکو)، درخواست عدالتخانه و جنبش مشروطیت- در امر سیاسی و امر اجتماعی- و تحولی که در اخلاق جنسی و جمعی ایرانیان- امر شخصی و حق جمعی-  به وجود آمده بود، نمونه های اولیه تغییرات اجتماعی- سیاسی در ایران عصر قاجاریه هستند. هم چنین تجارت سنتی و اقتصاد معیشتی ایران در آن دوران، وارد گردونه جهانی انباشت سرمایه، ثروت مالیه و صنعت جدید گردید. تلقی جدید از وطن و هویت ملی- ملت- ملیت و ظهور ملی گرایی و آزادی خواهی، از اثرات برخورد تمدن کهن ایران و مدنیت نوین غرب بودند که در دوره قاجاریه پدید آمدند.

در عصر قاجاریه نوشتارهای تاریخی از وقایع نگاری سنتی به تاریخ نگاری نوین و روشمند، تغییر ماهیت و محتوا دادند؛ «رستم التواریخ»، «ناسخ التواریخ»، «اکسیرالتواریخ» و... که تبار به «تاریخ بیهقی»، «تاریخ طبری» و.. می بردند، جای به «آیینه سکندری»، «تاریخ بیداری ایرانیان» و...  داد و روش و اندیشه، جای داستان سرایی و اسطوره سازی را در تاریخ نویسی گرفتند. عرصه های نوین فرهنگی نظیر روزنامه نگاری- نمایشنامه نویسی و رمان در کنار تغییر الگوهای آموزشی، شکل تازه ای به جامعه و فرهنگ ایرانی دادند. در واقع، دوران حکومت شاهان قاجاریه، پلی میان دیروز ایران و امروز آن است که طرح ها- اندیشه ها- سیاست و اقتصاد و لایه های دیگر زندگی جمعی و فردی ایرانیان را همه جانبه دچار تحولات مبنایی و تغییرات پایه ای گردانیده است؛ اگرچه بخشی از آن اندیشیده ها و انجام گرفته ها، در مقاطعی از تاریخ دچار تعلیق شده و ناتمام ماندند، اما بخش دیگری از مدرنیزاسیون و نوگرایی عصر قاجاریه، در دوران اخیر به بار نشست و سیستم اجرایی- رفتارهای فرهنگی و الگوهای اقتصادی را در ایران عوض کرد.

تاریخ نگاری قاجاریه هم زمان با حکمرانی شاهان قاجاریه شروع شد؛ شرح وقایع تاریخی- احوال شخصیت های درباری- افراد مذهبی و... در نوشته های آن دوران به وفور یافت می شوند. اما قاجار پژوهی و تاریخ نگاری ایران عصر قاجاریه، با فاصله گرفتن از آن دوران و رواج روش های تاریخ نگاری و مکتب های تاریخ اندیشی، شکل گرفتند. کسانی چون آن. لمبتن- نیکی کدی- کریستف بالایی- ویلم فلور- و... از پژوهندگان غیر ایرانی و  کسانی نظیر سعید نفیسی- عبدالحسین نوایی- ایرج افشار- منصوره اتحادیه- علی اصغر شمیم- غلامحسین زرگری نژاد- عباس امانت- فاطمه قاضیها و... از مورخان ایرانی، در یکصد سال گذشته، عصر قاجاریه را به موضوع پژوهش ها و نوشته های خود تبدیل کردند. هما ناطق در کنار فریدون آدمیت تحلیل تاریخی وقایع پیشامشروطیت و جنبش مشروطیت را به همراه بنیان های فکری- سیاسی و اقتصادی آن، با روش تاریخ نگاری مدرن بنیان گذاشتند و در ارزیابی اندیشه ها- شخصیت ها و رویدادهای آن دوران، تأویل اسناد- خاطرات- نوشته های دیگر را در پژوهش های خود اولویت دادند؛ حاصل تأملات تاریخی و روشمند هما ناطق در بازخوانی و روایت عصر قاجاریه، چندین اثر محققانه ای است که امروزه به آثار کلاسیک قاجار پژوهی و مشروطه پژوهی تبدیل شده اند؛ با آثار و تألیفات هما ناطق می توان بازسازی و بازخوانی دوران قاجاریه را در حلقه واسط و پر اهمیت گذشته و آینده تاریخ ایران به تأمل گذاشت؛ از حوادث اجتماعی آگاه شد. رویدادهای اقتصادی را شناخت. تحولات فکری- فرهنگی و آموزشی را خواند. دگردیسی های سیاسی را بررسید و زمینه های مشروطیت را در جنبش تنباکو(رژی) و نقش آفرینی تجار و پیروان آیین های بابی و بهایی و ادیان یهودی- ارمنی و زرتشتی به سنجش گرفت و تابلویی قابل قبول از ایران قاجاریه در دوران آشنایی با مدرنیت، گسست از سنت و گذار تمدنی- فرهنگی، به دست آورد.

رساله حاضر در مجموعه «مدرن اندیشان ایرانی» به تأملی در زندگی- شخصیت، افکار و روش تاریخ نگاری و قاجار پژوهی هما ناطق می پردازد؛ با او در گزارش اسناد تاریخی تجار و مدارس همراه می شود و به مطالعه در نقش «بازرگانان در دادوستد با بانک شاهی و رژی تنباکو»- ارزیابی «افکار سیاسی اجتماعی و اقتصادی در آثار منتشر نشده دوران قاجار» و تلاش های «ارامنه»، «بابیان»، «روحانیت»، «نقش تنظیمات عثمانی»، «زنان» و «انجمن های شورایی در جنبش مشروطیت» پرداخته و با تأملی در «کارنامه و زمانه میرزا رضا کرمانی» و اهمیت «روزنامه قانون» در تلاش های جمعی آن دوران، به نگارش ناگفته ها و نانوشته های او از «کارنامه فرهنگی فرنگی در ایران» و «ایران در راهیابی فرهنگی»، در سرآغازهای آموزش نوین خبر می دهد و یافته های هما ناطق را در قاجار پژوهی، به تأمل تاریخی می گذارد. نوشتار حاضر ادای دین کوچکی به چهار دهه فعالیت های تحقیقاتی و نوشتاری هما ناطق و ابراز احترام به تاریخ نگاری و قاجار پژوهی او است.

امپراتوری سلجوقی- تاریخ، فرهنگ و سیاست/ علی اصغر حقدار

 

امروزه در اوایل دهه دوم قرن بیست و یک از هرات و بخارا، خراسان، ری و اصفهان تا آذربایجان، همدان، عراق، سوریه و فلسطین و شهرهای آناتولی، جابجا نشانه هایی از فرهنگ و تمدن سلجوقی دیده می شوند؛ امپراتوری که از وظیفه فرماندهی(سوباشی) در ماوراء النهر توسط سلجوق پسر دقاق شروع شد و سپس از منطقه خراسان با شکست غزنویان در نبرد دندانقان(۲۳ مه ۱۰۴۰) با فرماندهی طغرل بیگ و چغری بیگ سر برآورد، خلیفه عباسی را زیر نظارت گرفت و با از بین بردن حکومت های محلی رقیب، امپراتوری بیزانس را در نبرد ملازگرد(۲۶ اوت ۱۰۷۱) به فرماندهی آلپ ارسلان، به ماورای دریای مدیترانه راند. امپراتوری که خود نیز قربانی ضعف حکومتی شد و با انشقاق اقتدار اولیه و شکل گیری سلاجقه خراسان- کرمان- سوریه و فلسطین- عراق و روم، به انحطاط گرایید و سپس با تاثیرات نبرد کوسه داغ(۲۶ ژوئن ۱۲۴۳) از هم فرو پاشید. امپراتوری که یکی از بزرگترین اقتدارهای تاریخی را پی افکند و یکی از تاثیرگذارترین جابجایی های جمعیتی را باعث شد و دگرگونی در کشورداری- تجارت- دین گرایی- ادبیات و معماری را در نزدیک به سیصد سال(۱۰۳۷-۱۳۷۷میلادی) برای جهانیان به ارمغان آورد. امپراتوری که سلجوقیان به وجود آوردند و میراثی که از خود به یادگار گذاشتند، اهمیت تاریخی و تمدنی آنان را می رساند و عصر سلجوقی را شایسته پژوهش و تأمل می گرداند.

تحولات هزاره گذشته- از دوران نبرد دندانقان و شروع حکمرانی سلجوقیان در ۲۳ مه ۱۰۴۰- از جابجایی جمعیت ها- جنگ ها و صلح ها- شیوه های کشورداری و تجارت بین المللی و اقتصاد داخلی و حکومت های به وجود آمده مغولان- تیموریان- رومی ها- صفویه و عثمانی و دگردیسی های مرزی در واکنش و کنش بر میراث ماندگار امپراتوری سلجوقی بنیان گرفته و شکل و ماهیت ژئوپلتیک و فرهنگی- تمدنی امروزین این مناطق را در جهان معاصر به وجود آورده است؛...

سلجوقیان چه کسانی بودند؟ تبار تاریخی آنان به کجا و چه اقوامی برمی گردد؟ فرماندهان محلی چطور توانستند امپراتوری بزرگی را به وجود آورند؟ اصول کشورداری سلاطین سلجوقی از چه روش هایی نشات می گرفته اند؟ تشکیلات حکومتی سلجوقیان در مسایل مالیات- زمین داری- دامداری و... چگونه بود؟ شرایط اجتماعی- فرهنگی در عصر سلاجقه به چه صورت بود؟ ادبیات و دانش ها در دوره آنان چه وضعیتی داشت؟ جنگ ها و معاهدات آنان با کشورها و حکومت های دیگر چگونه انجام می گرفت؟ و امپراتوری سلجوقی از چه جایگاهی در فرهنگ و تمدن جهانی برخوردار است؟ و میراث سلجوقیان برای جهان بعد از خود کدام است؟ پژوهش حاضر در پاسخ به این مسایل و پرسش ها شکل گرفته و عصر امپراتوری سلجوقی را با استناد به منابع اصلی تاریخ نگاران سلجوقی- تاریخ نگاری سلجوقیان و سلجوقی پژوهی، به بازخوانی تاریخی و فکری می گذارد. ساختار محتوایی کتاب و فصل بندی آن در پی جویی از تاریخ امپراتوری سلجوقی به ارزیابی و گزارش تحلیل تاریخ، فرهنگ و سیاست سلجوقیان می پردازد.

فهرست مطالب

مقدمه: اهمیت تاریخی سلجوقیان در فرهنگ و تمدن جهان

منبع شناسی سلجوقیان

الف) تاریخ نگاران سلجوقی

ب) تاریخ نگاری سلجوقیان

ج) سلجوقی پژوهی

فصل اول- تبار تاریخی سلجوقیان

فصل دوم- سلجوق ها در خراسان- نیروهای نظامی غزنویان

فصل سوم- تشکیلات اداری و روش کشورداری سلجوقی

فصل چهارم- فرهنگ و ادبیات در عصر سلجوقی

فصل پنجم- معماری و هنر سلجوقی

فصل ششم- اقتصاد و تجارت و کشاورزی و دامداری در عصر سلجوقیان

فصل هفتم- ظهور و سقوط امپراتوری سلجوقی

فصل هشتم- سلجوقیان و حکومت های دیگر

فصل نهم- سلجوقیان و روم شرقی

فصل یازدهم- سلجوقیان و وارثان آن ها

فصل دوازدهم- میراث تمدنی و فرهنگی امپراتوری سلجوقی

گاهشماری امپراتوری سلجوقی

کتابشناسی امپراتوری سلجوقی

منابع پژوهشی و مطالعاتی

كتاب نقش جهان (بازخوانی پرونده برج جهان نما)/ تدوين و ويرايش علي اصغر حقدار

پیشگفتار

در سال ۱۳۸۶ هم زمان با ساخت و ساز برج جهان نما در اصفهان، مسایلی در خصوص قدمت تاریخی و ارزش فرهنگی میدان نقش جهان مطرح شد؛ مخالفان و موافقان تکمیل یا تخریب ساختمان جهان نما به بیان ادله خود پرداختند. کاوش از زمینه های تاریخی و موقعیت فرهنگی و معماری میدان نقش جهان از طرف مدیریت وقت پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران به من محول شد. در مدتی کوتاه با همکاری چندین نفر از پژوهندگان تاریخ- تاریخ معماری- دست اندرکاران امور فنی و... این مجموعه فراهم شد؛ حاصل پژوهش ها در یک مجموعه سه جلدی با عنوان «کتاب نقش جهان» منتشر شد. با اختلافات جناح های سیاسی و تبانی سیاسی کاران، کتاب در انبار چاپخانه از بین برده شد. متن حاضر بازمانده ای از «کتاب نقش جهان» است که بعد از سیزده سال منتشر می شود؛ داده های تاریخی- یافته های فرهنگی- نظریات معماری و گزیده ای از کتابشناسی میدان نقش جهان اصفهان، ارزش انتشار عمومی این کتاب را نشان می دهند.

 علی اصغر حقدار

تابستان ۱۳۹۹

با تشکر از دوست بزرگوار امیر عزتی برای طراحی روی جلد و انتشار متن در باشگاه ادبیات

https://yadi.sk/i/tjpbSCPnJtZytw?fbclid=IwAR2dWFBOfP227HMujgLG03TH0dgVfD9HzECTC9_ssa6aHSUGE0qyPf2CGCE